Πόσο παλιός είναι ο Χόμο Σάπιενς;

Εξελικτική Δημιουργία

Απομαγνητοφώνηση ομιλίας

Όμο 233.000

Την προηγούμενη φορά είδαμε ότι γύρω από τον παράδεισο τής Εδέμ στην εποχή τού Αδάμ, το 5.500 π.Χ., αλλά και 1000 χρόνια ενωρίτερα, υπήρχαν 4 διαφορετικές κουλτούρες στην περιοχή, αρχαιολογικά αποδεδειγμένα.

Όμως στην πραγματικότητα οι άνθρωποι τού δικού μας είδους και τού είδους τού Αδάμ, οι Χόμο Σάπιενς, υπήρχαν στη γη πολύ παλαιότερα ακόμα! Και στην έρευνα αυτή θα δούμε 3 χαρακτηριστικά παραδείγματα, για το πόσο παλαιότερους ανθρώπους από τον Αδάμ έχει βρει η Παλαιοντολογία.

Α. Σχουλ (Skhul) και Καφζέχ (Qafzeh)

Πριν από τη δεκαετία του 1980: οι περισσότεροι ειδικοί θεωρούσαν ότι ο Homo sapiens εμφανίσθηκε πριν από περίπου 100.000 χρόνια.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με τις ανασκαφές Σχουλ (Skhul) και Καφζέχ (Qafzeh), που είναι στην ίδια περιοχή που έζησε ο Κύριος Ιησούς Χριστός όταν ήταν στη γη.

1. Πού βρίσκονται;

Και οι δύο αυτές ανασκαφικές θέσεις, βρίσκονται στο σημερινό Ισραήλ.

Το Σπήλαιο Σχουλ βρίσκεται στο όρος Κάρμηλος κοντά στη Χάιφα.

Το Σπήλαιο Καφζέχ βρίσκεται κοντά στη Ναζαρέτ, στην Κάτω Γαλιλαία.

Αποτελούν δύο από τις σημαντικότερες θέσεις της Μέσης Παλαιολιθικής στον κόσμο.

2. Πότε ανακαλύφθηκαν;

Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές για το Σπήλαιο Σχουλ, έγιναν το 1929–1932, από τη διάσημη Βρετανίδα αρχαιολόγο Ντόροθι Γκάροντ (Dorothy Garrod), σε συνεργασία με τον Θίοντορ Μακάουν (Theodore McCown).

Ανακαλύφθηκαν δέκα περίπου ανθρώπινοι σκελετοί.

Το σπήλαιο Καφζέχ ήταν γνωστό ήδη από τη δεκαετία του 1930. Οι σημαντικότερες όμως ανασκαφές έγιναν το 1965–1979, από τον Γάλλο αρχαιολόγο Μπερνάρ Βαντερμέρς (Bernard Vandermeersch) και την ομάδα του. Βρέθηκαν περίπου 28 ανθρώπινα υπολείμματα. Ανάμεσά τους και αρκετές ταφές.^[a1]

3. Τι βρέθηκε;

Δεν βρέθηκαν απλώς μερικά οστά. Βρέθηκαν σχεδόν πλήρη κρανία, κάτω γνάθοι, σκελετοί ενηλίκων, σκελετοί παιδιών, ταφές, λίθινα εργαλεία, οστά ζώων και εστίες φωτιάς.

Οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν ότι πρόκειται για ανατομικά σύγχρονους ανθρώπους, δηλαδή Χόμο σάπιενς (Homo sapiens). Δηλαδή το είδος το δικό μας και τού Αδάμ.

4. Γιατί οι θέσεις αυτές έγιναν διάσημες;

Για δεκαετίες θεωρείτο ότι είχαν ηλικία περίπου 40.000 ετών. Αυτό βασιζόταν κυρίως στη σύγκριση των εργαλείων και της πανίδας. Δεν υπήρχαν ακόμη αξιόπιστες μέθοδοι χρονολόγησης τόσο παλαιών ευρημάτων.

5. Τι άλλαξε;

Στη δεκαετία του 1980 εφαρμόστηκαν για πρώτη φορά νέες φυσικές μέθοδοι.

Οι σημαντικότερες ήταν:

α) Ηλεκτρονικός Συντονισμός Σπιν (ESR: Electron Spin Resonance), που εφαρμόστηκε κυρίως σε δόντια μεγάλων θηλαστικών.

β) Θερμοφωταύγεια (Thermoluminescence) που εφαρμόστηκε σε πυριτόλιθους που είχαν θερμανθεί από φωτιά.

γ) Χρονολόγηση με Σειρές Ουρανίου (U-series dating) που εφαρμόσθηκε σε δόντια και ασβεστιτικά υλικά.

6. Τι έδειξαν οι νέες μετρήσεις;

Αυτές οι τρεις ανεξάρτητες μέθοδοι συμφώνησαν. Έτσι εγκαταλείφθηκε η παλιά ηλικία των περίπου 40.000 ετών, και πλέον γίνονται δεκτές οι ακριβέστερες ηλικίες τών 100.000–130.000 ετών περίπου για την περιοχή Σχουλ, και 90.000–120.000 ετών για την περιοχή Καφζέχ.

Οι δύο θέσεις είναι επομένως σχεδόν σύγχρονες.^[^a1]

7. Πώς ελέγχθηκε η αξιοπιστία;

Η αξιοπιστία λοιπόν δεν βασίζεται σε μία μόνο μέθοδο.

Επιβεβαιώθηκε από:

Ηλεκτρονικό Συντονισμό Σπιν,
Θερμοφωταύγεια,
Σειρές Ουρανίου,
Στρωματογραφία,
Παλαιοντολογία της πανίδας,
και Σύγκριση λίθινων εργαλείων

Όταν τόσες ανεξάρτητες μέθοδοι συγκλίνουν, η αξιοπιστία της χρονολόγησης θεωρείται πολύ υψηλή.^[^a2]

Ας εξηγήσουμε με λίγα λόγια τι είναι αυτές οι μέθοδοι ακριβέστερα, και σε μελλοντικές μελέτες θα δούμε αναλυτικότερα την κάθε μία απ' αυτές:

ESR (Electron Spin Resonance – Ηλεκτρονικός Συντονισμός Σπιν): Μετράει τα ηλεκτρόνια που έχουν παγιδευτεί στους κρυστάλλους δοντιών ή ορυκτών από τη φυσική ραδιενέργεια μετά την ταφή τους, υπολογίζοντας πόσος χρόνος έχει περάσει.
Θερμοφωταύγεια (Thermoluminescence – Θερμοφωταύγεια): Μετράει το φως που εκπέμπουν θερμασμένοι κρύσταλλοι όταν ξαναθερμανθούν στο εργαστήριο, αποκαλύπτοντας πόσος χρόνος πέρασε από την τελευταία φορά που θερμάνθηκαν σε υψηλή θερμοκρασία (π.χ. σε εστία φωτιάς).
Σειρές Ουρανίου (U-Series Dating – Χρονολόγηση με Σειρές Ουρανίου): Υπολογίζει την ηλικία ενός δείγματος μετρώντας τον ρυθμό διάσπασης του ουρανίου στα θυγατρικά του στοιχεία, κυρίως το θόριο.
Στρωματογραφία (Stratigraphy – Στρωματογραφία): Προσδιορίζει τη σχετική ηλικία ενός ευρήματος από τη θέση του μέσα στα διαδοχικά στρώματα του εδάφους, όπου τα βαθύτερα στρώματα είναι κατά κανόνα αρχαιότερα από τα ανώτερα.
Παλαιοντολογία της πανίδας (Faunal Analysis – Ανάλυση της Πανίδας): Εκτιμά την ηλικία ενός στρώματος συγκρίνοντας τα απολιθωμένα ζώα που περιέχει με άλλα ήδη χρονολογημένα σύνολα πανίδας.
Σύγκριση λίθινων εργαλείων (Lithic Typology – Τυπολογική Ανάλυση Λίθινων Εργαλείων): Εκτιμά τη σχετική ηλικία ενός αρχαιολογικού στρώματος συγκρίνοντας το σχήμα και την τεχνολογία κατασκευής των εργαλείων του με αντίστοιχα εργαλεία από άλλες ήδη χρονολογημένες θέσεις.

Από τις έξι αυτές μεθόδους, μόνο οι τρεις πρώτες (ESR, Θερμοφωταύγεια και Σειρές Ουρανίου) δίνουν άμεσες φυσικές/ραδιομετρικές ηλικίες. Οι άλλες τρεις (Στρωματογραφία, Παλαιοντολογία της πανίδας και Σύγκριση λίθινων εργαλείων) είναι μέθοδοι σχετικής χρονολόγησης, οι οποίες δεν παράγουν από μόνες τους αριθμό ετών, αλλά χρησιμοποιούνται για να ελέγξουν και να επιβεβαιώσουν ότι οι απόλυτες χρονολογήσεις συμφωνούν με τα αρχαιολογικά δεδομένα. Αυτή η διάκριση είναι σημαντική και δείχνει γιατί οι χρονολογήσεις των Σχουλ και Καφζέχ θεωρούνται τόσο αξιόπιστες: επειδή οι απόλυτες και οι σχετικές μέθοδοι συγκλίνουν στο ίδιο συμπέρασμα.

Οι δύο αυτές αρχαιολογικές θέσεις, αποτελούν την παλαιότερη καλά τεκμηριωμένη παρουσία του Χόμο Σάπιενς εκτός Αφρικής, κάτι που τους δίνει ξεχωριστή θέση στην ιστορία της ανθρώπινης διασποράς.

8. Οι σημαντικότερες πρωτογενείς δημοσιεύσεις

Οι σημαντικότερες πρωτογενείς επιστημονικές δημοσιεύσεις είναι οι εξής:

1. Stringer C., Grün R., Schwarcz H. και συν. (1989). "ESR dates for the hominid burial site of Es Skhul in Israel". Nature 338, 756–758. DOI: 10.1038/338756a0 ^[a2].

2. McDermott F., Grün R., Stringer C. και συν. (1993). "Mass-spectrometric U-series dates for Israeli Neanderthal/early modern hominid sites" Nature 363, 252–255. DOI: 10.1038/363252a0 ^[a3]

Β. Όμο (Omo)

Τότε όμως έγινε μία άλλη ανακάλυψη, τα ευρήματα στο Όμο (Omo) της Αιθιοπίας, μεταξύ τών ετών 1967–2005, που ανέβασαν την παλαιότητα τών αρχαιότερων Χόμο Σάπιενς κοντά στις 200.000 χρόνια. Και μετά απ' αυτή την ανακάλυψη, για σχεδόν είκοσι χρόνια θεωρείτο ως ο αρχαιότερος γνωστός ανατομικά σύγχρονος άνθρωπος. Και το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια η χρονολόγησή του αναθεωρήθηκε πρόσφατα προς τα πάνω. Ας δούμε κι εδώ μερικά πράγματα:

1. Πού βρίσκεται;

Η θέση Όμο Κίμπις (Omo Kibish), βρίσκεται στην κοιλάδα του ποταμού Όμο, στη νοτιοδυτική Αιθιοπία, μέσα στον γεωλογικό σχηματισμό Kibish Formation (Κίμπις Φορμέισον). Τα ανθρώπινα κατάλοιπα προέρχονται από τη θέση Καμόγιας Χόμινιντ Σάιτ (Kamoya's Hominid Site).^[^b1]

2. Πότε ανακαλύφθηκε και από ποιους;

Η ανακάλυψη έγινε το 1967, κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Παλαιοντολογικής Αποστολής στην Κοιλάδα του Όμο (International Palaeontological Research Expedition to the Omo Valley). Επικεφαλής της αποστολής ήταν ο Ρίτσαρντ Λίκι (Richard Leakey). Τα ανθρώπινα απολιθώματα εντοπίστηκαν από τον περίφημο Κενυάτη ιχνηλάτη και συλλέκτη απολιθωμάτων Καμόγια Κιμέου (Kamoya Kimeu), του οποίου το όνομα δόθηκε αργότερα στη θέση τής ανακάλυψης (Kamoya's Hominid Site).^[^b2]

3. Τι βρέθηκε;

Βρέθηκαν δύο κύρια ανθρώπινα λείψανα.

Το Όμο 1 (Omo I) περιλαμβάνει σχεδόν πλήρες κρανίο, κάτω γνάθο, σπονδύλους, πλευρές, λεκάνη, άνω και κάτω άκρα. Πρόκειται για έναν "ανατομικά σύγχρονο Homo sapiens".

Το Όμο 2 (Omo ΙΙ) αποτελείται κυρίως από κρανιακά κατάλοιπα. Παρουσιάζει ορισμένα πιο αρχαϊκά μορφολογικά χαρακτηριστικά, αλλά σήμερα κατατάσσεται και αυτό στον Χόμο Σάπιενς (Homo sapiens). ^[^b1]

4. Πώς χρονολογήθηκε αρχικά;

Στις πρώτες δεκαετίες χρησιμοποιήθηκαν:

στρωματογραφία,

απολιθωμένη πανίδα,

χρονολόγηση με ουράνιο σε σχετικά όστρακα.

Οι ηλικίες ήταν αρκετά αβέβαιες και κυμαίνονταν περίπου μεταξύ 130.000 και 150.000 ετών, γι' αυτό και υπήρχε έντονη συζήτηση.^[^b3]

5. Τι άλλαξε το 2005;

Το 2005 δημοσιεύθηκε μία από τις σημαντικότερες εργασίες στην ιστορία της παλαιοανθρωπολογίας.

Οι Ίαν ΜακΝτούγκαλ (Ian McDougall), Φράνσις Μπράουν (Francis Brown) και Τζον Φλίγκλ (John Fleagle), επανεξέτασαν ολόκληρη τη στρωματογραφία της θέσης.

Δεν χρονολόγησαν τα ίδια τα οστά. Χρονολόγησαν με τη μέθοδο Αργού-40/Αργού-39 (⁴⁰Ar/³⁹Ar), κρυστάλλους αστρίου μέσα σε ηφαιστειακή τέφρα που βρίσκεται αμέσως κάτω από το στρώμα των απολιθωμάτων.

Το αποτέλεσμα ήταν 196 ± 2 χιλιάδες χρόνια, με ανώτερο όριο περίπου 198 ± 14 χιλιάδες χρόνια.

Η εργασία αυτή μετέφερε τον Όμο από τα περίπου 130.000 στα σχεδόν 200.000 χρόνια. ^[^b^1].

6. Τι άλλαξε το 2022;

Το 2022 δημοσιεύθηκε νέα εργασία στο Nature. Η ομάδα τής Σελίν Βιντάλ (Céline Vidal) δεν επανέλαβε απλώς την προηγούμενη χρονολόγηση. Ανέλυσε γεωχημικά την ηφαιστειακή τέφρα που βρίσκεται πάνω από το στρώμα των απολιθωμάτων και απέδειξε ότι προέρχεται από την έκρηξη του ηφαιστείου Σάλα (Shala).

Χρονολογώντας την έκρηξη αυτή με τη μέθοδο Αργού-40/Αργού-39, κατέληξαν ότι τα απολιθώματα του Όμο πρέπει να είναι παλαιότερα από 233 ± 22 χιλιάδες χρόνια.

Αυτή είναι η ελάχιστη επιβεβαιωμένη ηλικία. Τα απολιθώματα δεν μπορεί να είναι νεότερα από αυτήν και ενδέχεται να είναι ακόμη αρχαιότερα.^[^b4]

7. Πώς ελέγχθηκε η αξιοπιστία;

Η αξιοπιστία δεν στηρίζεται σε μία μόνο μέτρηση. Επιβεβαιώνεται από:

λεπτομερή στρωματογραφική μελέτη,
γεωχημική «ταυτοποίηση» (fingerprinting) της ηφαιστειακής τέφρας,
ανεξάρτητη χρονολόγηση της ηφαιστειακής έκρηξης με ⁴⁰Αργό/³⁹Αργό,
επανεξέταση της γεωλογικής θέσης των απολιθωμάτων και
σύγκλιση των παλαιοανθρωπολογικών και γεωλογικών δεδομένων.^[b4]

Σε σχέση με τα Σχουλ και Καφζέχ, τα ευρήματα τού Όμο έχει ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα: τα απολιθώματα δεν χρονολογούνται κυρίως από τη μορφολογία τους ή από τα εργαλεία που τα συνοδεύουν, αλλά από ηφαιστειακά στρώματα με απόλυτη ραδιομετρική χρονολόγηση Αργού-40/Αργού-39. Αυτό σημαίνει ότι η ηλικία τους στηρίζεται σε μία από τις πιο αξιόπιστες γεωχρονολογικές μεθόδους που διαθέτει σήμερα η γεωλογία, γεγονός που καθιστά τον Όμο μία από τις πιο ισχυρά τεκμηριωμένες θέσεις για την πρώιμη ιστορία τού Χόμο Σάπιενς.

Α. Η τέφρα που βρίσκεται ΚΑΤΩ από τα οστά

Αν ένα στρώμα ηφαιστειακής τέφρας βρίσκεται κάτω από τα απολιθώματα, τότε ισχύει η εξής αρχή της στρωματογραφίας:

Το κατώτερο στρώμα κατατέθηκε πρώτο. Επομένως πρώτα έγινε η ηφαιστειακή έκρηξη, εναποτέθηκε η τέφρα και αργότερα κατατέθηκε το στρώμα όπου βρέθηκαν τα οστά. Άρα: τα οστά είναι υποχρεωτικά νεότερα από την τέφρα.

Η τέφρα δεν δίνει την ηλικία των οστών. Δίνει μόνο το κατώτερο χρονικό όριο. Αν η τέφρα είναι 196.000 ετών, τότε τα οστά είναι νεότερα από 196.000 χρόνια. Αυτό ακριβώς απέδειξε η εργασία του 2005.

Β. Η τέφρα που βρίσκεται ΠΑΝΩ από τα οστά

Αυτή η τέφρα δείχνει το αντίθετο. Η σειρά είναι: πρώτα ζούσαν οι άνθρωποι, θάφτηκαν, αργότερα έγινε η ηφαιστειακή έκρηξη, η τέφρα σκέπασε το στρώμα. Άρα τα οστά είναι υποχρεωτικά αρχαιότερα από την τέφρα.

Εδώ η τέφρα δίνει το ανώτερο χρονικό όριο. Αν η τέφρα είναι 233.000 ετών, τότε τα οστά είναι τουλάχιστον 233.000 ετών.

Μπορεί να είναι 235.000, 240.000 ή ακόμη περισσότερο. Δεν μπορούν όμως να είναι 220.000.

Αυτό κάνει την εργασία του 2022 ισχυρότερη για τη δική μας έρευνα, επειδή χρονολογήθηκε η τέφρα που σκεπάζει τα οστά, άρα υπήρχαν άνθρωποι ΠΡΙΝ από εκείνη την ηφαιστειακή έκρηξη.

Αν κάποιος σκεφθεί ότι μπορεί τα οστά να μετακινήθηκαν αργότερα, αυτή είναι μία περίπτωση που και οι γεωλόγοι την εξετάζουν πάντα. Γι' αυτό δεν αρκούνται στην ηλικία της τέφρας. Ελέγχουν επίσης:

αν τα στρώματα είναι αδιατάρακτα,
αν υπάρχουν ίχνη διάβρωσης,
αν τα οστά βρίσκονται στην αρχική τους θέση,
αν η τέφρα καλύπτει ομοιόμορφα όλο το στρώμα,
αν τα ηφαιστειακά στρώματα μπορούν να αναγνωριστούν γεωχημικά και σε άλλες θέσεις.

Στην περίπτωση του Όμο, αυτές οι μελέτες βεβαίωσαν ότι τα στρώματα είναι αρκετά καλά διατηρημένα ώστε αυτή η πιθανότητα μετακίνησης να έχει αποκλεισθεί, και να μην αλλάζει το βασικό συμπέρασμα.

Οι ηλικίες των 196 χιλ. ετών (εργασία 2005) και των >233 χιλ. ετών (εργασία 2022) προκύπτουν από διαφορετικές γεωλογικές συσχετίσεις και από νεότερη αναθεώρηση της ηφαιστειακής στρωματογραφίας. Η εργασία του 2022 ουσιαστικά αντικαθιστά την προηγούμενη ερμηνεία και μετακινεί την ελάχιστη ηλικία του Όμο προς τα πίσω.

Οι επιστήμονες δεν χρονολόγησαν απευθείας τα οστά. Χρονολόγησαν με μεγάλη ακρίβεια τις ηφαιστειακές στάχτες που σχετίζονται γεωλογικά με το στρώμα όπου βρέθηκαν. Επειδή γνωρίζουμε με βεβαιότητα πότε αποτέθηκαν αυτές οι στάχτες και επειδή τα στρώματα είναι αδιατάρακτα, μπορούμε να θέσουμε ασφαλή χρονικά όρια για την ηλικία των απολιθωμάτων.

Εδώ λοιπόν έχουμε έναν συνδυασμό χρονολογήσεων, με κύρια τη Θερμοφωταύγεια και υποστηρικτικά τη Σειρά Ουρανίου σε συνδυασμό με Ηλεκτρονικό Συντονισμό Σπιν σε ένα ανθρώπινο δόντι.

8. Οι σημαντικότερες πρωτογενείς δημοσιεύσεις

1. Day, M. H. (1969). Early Homo sapiens Remains from the Omo River Region of South-west Ethiopia: Omo Human Skeletal Remains. Nature, 222, 1135–1138. (Πρώτη περιγραφή των απολιθωμάτων.)^[^b5]

2. McDougall, I., Brown, F. H. & Fleagle, J. G. (2005). Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia. Nature, 433, 733–736. (Η εργασία αυτή καθιέρωσε ηλικία περίπου 195–197 χιλιάδων ετών.)^[^b1]

3. Vidal, C. M. και συν. (2022). Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa. Nature, 601, 579–583. (Αυτή είναι η νέα γεωχημική και ηφαιστειολογική μελέτη που ανεβάζει την ελάχιστη ηλικία σε 233 ± 22 χιλιάδες χρόνια.)^[^b4]

Γ. Τζέμπελ Ιρχούντ

Κι όμως! ο άνθρωπος είναι ακόμα παλαιότερος!

Ας τελειώσουμε αυτή τη μελέτη με τη μεγάλη ανακάλυψη τού 2017 στο Τζέμπελ Ιρχούντ (Jebel Irhoud) στο Μαρόκο. ανέβασε την ηλικία περίπου στις 315.000 χρόνια.

1. Πού βρίσκεται;

Το Τζέμπελ Ιρχούντ (Jebel Irhoud) βρίσκεται στο δυτικό Μαρόκο, περίπου 100 χιλιόμετρα δυτικά του Μαρακές (Marrakesh). Η θέση ήταν αρχικά γνωστή ως ορυχείο βαρύτη και αποκαλύφθηκε τυχαία κατά τις εξορύξεις τη δεκαετία του 1960.

2. Πότε ανακαλύφθηκε και από ποιους;

Τα πρώτα ανθρώπινα απολιθώματα βρέθηκαν το 1961, κατά τη διάρκεια εργασιών στο ορυχείο. Οι πρώτες επιστημονικές ανασκαφές έγιναν από τον Γάλλο αρχαιολόγο Εμίλ Ενουσί (Émile Ennouchi).

Τότε βρέθηκε ένα σχεδόν πλήρες κρανίο, αλλά η ηλικία του θεωρήθηκε λανθασμένα περίπου 40.000 ετών, επειδή η στρωματογραφία είχε διαταραχθεί από τις εξορύξεις. Η πραγματική σημασία της θέσης αποκαλύφθηκε πολύ αργότερα.

3. Τι βρέθηκε στις νέες ανασκαφές;

Από το 2004, νέα ομάδα υπό τον Ζαν-Ζακ Υμπλέν (Jean-Jacques Hublin) του Ινστιτούτου Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Max Planck, πραγματοποίησε συστηματικές ανασκαφές.

Βρέθηκαν τμήματα κρανίων, κάτω γνάθος, δόντια, οστά άκρων που αντιστοιχούν σε τουλάχιστον πέντε άτομα: τρεις ενήλικες, έναν έφηβο και ένα παιδί.

Μαζί τους βρέθηκαν εκατοντάδες λίθινα εργαλεία της Μέσης Λίθινης Εποχής, μεγάλες ποσότητες καμένων οστών ζώων, πολυάριθμοι πυριτόλιθοι που είχαν εκτεθεί σε υψηλή θερμοκρασία.

4. Πώς χρονολογήθηκε;

Η κύρια μέθοδος ήταν Θερμοφωταύγεια. Οι ερευνητές χρονολόγησαν θερμασμένους πυριτόλιθους από εστίες φωτιάς. Οι πυριτόλιθοι είχαν θερμανθεί από τους ίδιους τους ανθρώπους κατά τη χρήση της φωτιάς.

Η ηλικία που προέκυψε ήταν: 315 ± 34 χιλιάδες χρόνια.

Σε Δεύτερη ανεξάρτητη μέθοδο χρησιμοποιήθηκε Ηλεκτρονικός Συντονισμός Σπιν σε ανθρώπινο δόντι, σε συνδυασμό με Σειρές Ουρανίου για τη διόρθωση της πρόσληψης ουρανίου από το δόντι. Η ηλικία που προέκυψε ήταν συμβατή με τη χρονολόγηση της Θερμοφωταύγειας.

5. Πώς ελέγχθηκε η αξιοπιστία;

Η αξιοπιστία στηρίζεται στη σύγκλιση πολλών ανεξάρτητων στοιχείων:

Θερμοφωταύγεια στους θερμασμένους πυριτόλιθους.
ESR σε ανθρώπινο δόντι.
Διόρθωση ESR με Σειρές Ουρανίου.
Αναλυτική στρωματογραφία.
Γεωλογικός έλεγχος ότι τα στρώματα ήταν αδιατάρακτα.
Τυπολογία των λίθινων εργαλείων, η οποία συμφωνεί με τη Μέση Λίθινη Εποχή της Αφρικής.

Η σύγκλιση αυτών των ανεξάρτητων δεδομένων είναι ο λόγος που η ηλικία έγινε ευρέως αποδεκτή.

Μέχρι το 2017, το επικρατέστερο μοντέλο υποστήριζε ότι ο Homo sapiens εμφανίσθηκε στην Ανατολική Αφρική πριν από περίπου 200.000 χρόνια.

Η ανακάλυψη στο Τζέμπελ Ιρχούντ έδειξε ότι ο Homo sapiens υπήρχε ήδη πριν από περίπου 315.000 χρόνια, και μάλιστα στη βορειοδυτική Αφρική.

Αυτό οδήγησε πολλούς ερευνητές να αντικαταστήσουν το απλό μοντέλο της «ανατολικοαφρικανικής προέλευσης» με την έννοια της παναφρικανικής εξέλιξης (Pan-African Evolution), σύμφωνα με την οποία διαφορετικοί πληθυσμοί σε διάφορες περιοχές της Αφρικής συνέβαλαν στη διαμόρφωση του σύγχρονου ανθρώπου.

6. Είναι πράγματι Χόμο Σάπιενς;

Οι περισσότεροι παλαιοανθρωπολόγοι συμφωνούν ότι πρόκειται για πρώιμους Χόμο Σάπιενς. Ωστόσο, ορισμένοι επισημαίνουν ότι, ενώ το πρόσωπο και τα δόντια είναι σχεδόν σύγχρονα, ο κρανιακός θόλος διατηρεί πιο αρχαϊκά χαρακτηριστικά. Δηλαδή κάποιοι θεωρούν ότι ανήκει σε κάποιο άλλο λιγότερο εξελιγμένο είδος ανθρώπου, λόγω τού κρανιακού θόλου.

Η συζήτηση όμως αφορά τον βαθμό μορφολογικής εξέλιξης αυτών των ανθρώπων και όχι τη χρονολόγηση της θέσης, η οποία θεωρείται ιδιαίτερα ισχυρή.

Τα ανθρώπινα κατάλοιπα του Τζέμπελ Ιρχούντ λοιπόν, χρονολογούνται περίπου στα 315 ± 34 χιλιάδες χρόνια και αποτελούν τα αρχαιότερα ευρέως αποδεκτά απολιθώματα του είδους Χόμο Σάπιενς ως σήμερα (2026).

7. Οι σημαντικότερες πρωτογενείς δημοσιεύσεις

1. Richter, D. και συν. (2017). The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age. Nature, 546, 293–296. (Εδώ βρίσκεται η εργασία της χρονολόγησης με Θερμοφωταύγεια και ESR.)

2. Hublin, J.-J. και συν. (2017). New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens. Nature, 546, 289–292. (Εδώ βρίσκεται η παλαιοανθρωπολογική μελέτη των απολιθωμάτων.).

Αλλά δεν τελειώσαμε εδώ! Γιατί εκτός από τον Χόμο Σάπιενς, δηλαδή το δικό μας είδος ανθρώπου, και τού Αδάμ, υπάρχουν και άλλα είδη ανθρώπων, ακόμα παλαιότερα!

Αλλά αυτή θα είναι η επόμενη μελέτη μας.

*********************************************************

Παραπομπές:

[a1] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov "The origin and evolution of Homo sapiens - PMC"

[a2] https://www.nature.com "ESR dates for the hominid burial site of Es Skhul in Israel | Nature"

[a3] https://www.nature.com "Mass-spectrometric U-series dates for Israeli Neanderthal/early modern hominid sites | Nature"

[b1] https://www.nature.com "Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia | Nature"

[b2] https://www.sciencedirect.com "A description of the Omo I postcranial skeleton, including newly discovered fossils - ScienceDirect"

[b3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov "Confirmation of a late middle Pleistocene age for the Omo Kibish 1 cranium by direct uranium-series dating - PubMed"

[b4] https://www.nature.com "Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa | Nature"

[b5] https://www.nature.com"Early Homo sapiens Remains from the Omo River Region of South-west Ethiopia: Omo Human Skeletal Remains | Nature".